Sint-Ambrosius van Milaan
en het christelijk-Romeinse Rijk

Over de rijke persoonlijkheid en het omvangrijke oeuvre van de grote bisschop en kerkleraar uit de 4^de eeuw is al zeer veel geschreven. In dit artikel willen we vooral stilstaan bij de rol die de H. Ambrosius speelde in de woelige politieke en religieuze gebeurtenissen van zijn tijd, toen keizers en tegenkeizers elkaar bestreden, de ketterij van het arianisme de Kerk dreigde te overspoelen en het oude heidendom keer op keer opnieuw de overhand probeerde te halen.

DE latere kerkleraar werd geboren in 339 in Augusta Treverorum ( Trier), de hoofdstad van de Romeinse provincie Gallia Belgica. Hij stamde uit een Romeins-christelijke familie van aanzien, die onder haar voorouders een maagd-martelares telde : de H. Soteris, van wie Ambrosius zelf melding maakt in zijn geschriften. Zijn vader bekleedde een belangrijke functie in de administratie van de praefectus praetorio per Gallis, de burgerlijke bestuurder van heel Gallië in naam van de keizer – als hij al niet, zoals sommige historici veronderstellen, de prefect in eigen persoon was.

Twee jaar vóór de geboorte van Ambrosius was keizer Constantijn de Grote gestorven. Zijn drie zonen volgden hem op en verdeelden het reusachtige Imperium onder elkaar. Maar de jongste, Constans, slaagde er al snel in om zijn gezag te vestigen over nagenoeg de volledige westelijke helft van het Rijk. Het bewind van Constans was op godsdienstig vlak van groot belang. In een periode waarin de ketterij van het arianisme zich razendsnel over heel het Rijk verspreidde, gaf de westerse keizer zijn volle steun aan de orthodoxie van Nicea, dat wil zeggen de geloofsbelijdenis die op het eerste oecumenisch concilie van Nicea in 325 geproclameerd was : Christus is waarlijk God, één in wezen met de Vader (en dus geen ondergeschikt schepsel dat slechts gelijkt op God, volgens Arius).

In 350 werd Constans echter vermoord en korte tijd later kon de enige overgebleven broer, Constantius, zich tot alleenheerser uitroepen. Maar Constantius was een Ariaan, die geloofsgenoten op belangrijke posten benoemde – ook in het Westen – en zijn onderdanen aanspoorde om met de trouwe verdedigers van Nicea te breken. Het was deze keizer die de H. Athanasius van Alexandrië, de heldhaftige bestrijder van het arianisme, tweemaal tot langdurige ballingschap dwong.

Los van het conflict tussen de twee christelijke belijdenissen, de ware en de valse, was er ook het heidendom, dat verre van vernietigd was. De senaat in Rome bestond nog altijd en was een bolwerk van de heidense aristocratie waarmee de christelijke keizers terdege rekening moesten houden. Niettemin bekampten die laatsten het paganisme met verschillende decreten : Constans verbood heidense offers in 341, Constantius legde in de jaren 350 de doodstraf op aan wie dergelijke rituelen bijwoonde. Maar de passieve weerstand van de talrijke niet-christelijke functionarissen tegen de uitvoering van deze verordeningen bleef groot, zodat er in de praktijk weinig veranderde.

Het aloude heidendom veerde dan ook triomfantelijk op toen in 361 met Julianus “ de Afvallige ” een antichristelijke keizer aan de macht kwam, die meteen een tolerantie-edict uitvaardigde voor de heidense erediensten (en het jodendom ! ). Het jaar daarop opende hij opnieuw de nog bestaande antieke tempels en verbood hij de Kerk het Evangelie aan heidenen te prediken. Voor het eerst sinds het Edict van Milaan ( 313 ) werd het christendom in het defensief gedrongen.

« Ambrosius BISSCHOP ! »

Vrij vroeg in het leven van Ambrosius stierf zijn vader. Zijn echtgenote besloot Trier te verlaten en met haar drie kinderen naar Rome te verhuizen, waar haar getalenteerde jongste zoon recht en welsprekendheid studeerde : hij ambieerde een loopbaan in openbare dienst.

De invloedrijke praefectus praetorio Claudius Petronius Probus, een christen, merkte Ambrosius op en werd zijn mentor. Hij stelde de jongeman aan tot juridisch adviseur, zijn eerste ambt. Hij voldeed blijkbaar zozeer aan de verwachtingen dat Probus hem in 372 benoemde op een post van groot aanzien, die van gouverneur van de Noord-Italiaanse provincies Liguria en Aemilia, met als standplaats Mediolanum ( Milaan). Ambrosius was nauwelijks 33.

De bisschopszetel van Milaan werd in die tijd bekleed door een Ariaan, aangesteld door keizer Constantius : Auxentius. Toen die in 374 stierf, kwam het tot een hoogoplopend dispuut tussen de ketters, die opnieuw iemand van hun overtuiging op de cathedra wilden, en de aanhangers van het rechtzinnige geloof van Nicea. In zijn hoedanigheid van gouverneur trok Ambrosius, die vreesde voor een plaatselijke burgeroorlog, naar de kerk waar over de aanstelling zou beslist worden. Zijn toespraak om de gemoederen te bedaren maakte zoveel indruk dat iemand plots uitriep : « Ambrosius episcopus ! » En even later klonk die kreet uit alle kelen.

“ Vox populi vox Dei ”, “ De stem van het volk is die van God ” : op basis van die oude traditie werd Ambrosius voorgedragen voor de bisschopszetel. Hoewel hij bekend stond als Niceen, waardeerden ook de Arianen zijn rechtvaardige aanpak van de bestuurszaken. Maar de gouverneur, die nog niet gedoopt was (vaak gebeurde dit in die tijd pas op het sterfbed, in navolging van keizer Constantijn) protesteerde fel en zocht zijn toevlucht in het huis van een vriend. Het mocht niet baten : binnen de week ontving Ambrosius het doopsel, de priesterwijding en de consecratie als bisschop.

Op de cathedra van Milaan ontpopte Ambrosius zich tot een bewonderenswaardig prelaat. Om zijn achterstand in theologische kennis weg te werken, verdiepte hij zich in de Bijbel en in de oudste christelijke geschriften. Hij nam een zeer ascetische levensstijl aan, maakte zijn landgoederen te gelde en deelde de opbrengst uit aan de behoeftigen. Zijn naastenliefde werd legendarisch ; zijn deur stond altijd open. Er was hem bovendien veel aan gelegen op moreel vlak onberispelijk te zijn om waarachtige geestelijke leiding te kunnen geven. « Hoe kan je een man als beter dan jezelf beschouwen als het op advies aankomt wanneer je ziet dat hij slechter is dan jij op moreel gebied ? » ( De officiis 2, 12 ).

DE SPIJKERS VAN DE KRUISIGING

Ondertussen was er op het politieke toneel veel ten goede veranderd. Julianus de Afvallige was in 363 omgekomen tijdens een veldtocht en het jaar daarop riep het leger de christen Valentinianus tot keizer uit. Deze militair in hart en nieren zou een van de grootste laat-Romeinse heersers worden.

Om te beginnen koos hij resoluut voor het Westen en maakte hij van Milaan zijn hoofdstad. Hij had tijdens zijn carrière met lede ogen gezien hoe allerlei opstanden, vooral in Gallië, het voortbestaan van het westelijke deel van het Rijk ondermijnden, om nog maar te zwijgen van de Germaanse dreiging. Door Milaan tot hoofdstad uit te roepen en van daaruit te regeren, kon hij de gevaren beter bezweren. Zijn jongere broer Valens mocht als medekeizer de oostelijke helft besturen vanuit Constantinopel. Het ging om een bewuste verschuiving van de machtsbalans : terwijl onder Constantijn en zijn opvolgers de stad aan de Bosporus voortdurend aan invloed gewonnen had, gaf Valentinianus nu het overwicht terug aan het Westen.

Om het prestige van Milaan te vergroten, liet de keizer iets heel kostbaars vanuit Constantinopel naar zijn nieuwe hoofdstad overbrengen : de spijkers van de Kruisiging. Ze waren in Jeruzalem gevonden door de H. Helena, die één ervan had laten verwerken in een helm voor haar zoon Constantijn en een andere in een bit voor zijn paard. Beide gewijde voorwerpen kwamen nu in handen van Valentinianus, die de helm liet omsmelten tot een ijzeren kroon : de beroemde Corona Ferrea die vandaag in de kathedraal van Monza bewaard wordt. De kroon en het mondstuk werden de keizerlijke attributen of regalia van wat we het christelijk-Romeinse rijk kunnen noemen.

Ambrosius, die de volledige steun van de keizer genoot, gaf een theologisch fundament aan deze ontwikkeling : de voorwerpen van de Passie van Christus werden geassocieerd met het Romeinse oppergezag om het Rijk een christelijke wijding te geven. « Op het voorhoofd de kroon, in de hand het bit. Een kroon voortkomend uit het Kruis, opdat het geloof zou schitteren. En een bit dat ook voortkomt uit het Kruis, opdat de macht zou uitgeoefend worden met matiging, niet met arbitraire willekeur » ( De obitu Theodosii 48 ).

Want anders dan bij de heidense keizers die bezweken voor de verleiding van de tirannie, moet het gezag van de christelijke heerser afgeremd worden door de wetten van de Kerk : de spijkers van de Kruisiging « stellen een nieuwe relatie in tussen de keizer en God, maar ook tussen de keizer en zijn onderdanen. Ze redden de christelijke heersers van de verleiding van tirannie en machtswillekeur waardoor zovelen van hun heidense voorgangers meegesleept werden. Het gezag, tegelijkertijd gekroond én ingetoomd door de symbolen van de Passie, wordt gematigd door de kerkelijke discipline. Het is het deugdzame gebruik van de macht dat een christelijke keizer zijn waarachtige legitimiteit geeft » ( Marta Sordi, ­L’impero romano-cristiano al tempo di Ambrogio, Fr. vert. 2019, p. 17 ).

DE STRIJD TEGEN HET ARIANISME

Ambrosius eiste voor zichzelf de vrijheid van spreken of libertas dicendi op, ook tegenover de keizer, en voor de bisschoppen de exclusieve beslissingsmacht in godsdienstige zaken. Zo wilde hij een einde maken aan de kwalijke tussenkomsten van de eerste christelijke keizers in religieuze debatten. Hij onderstreepte ook dat de vroegere grootheid van het heidense Rijk gelegen was in zijn politieke, civiele en militaire verwezenlijkingen, maar niet in zijn godsdienst : de bekering tot het christendom heeft het Rijk juist beter gemaakt (ad meliora).

In 367 benoemde Valentinianus, die een eigen dynastie wilde stichten, zijn zoon Gratianus tot medekeizer voor het Westen met residentie in Trier. Na oorlogen gevoerd te hebben tegen de Germaanse invallers in Gallië en met verschillende stammen vrede te hebben gesloten, overleed Valentinianus onverwacht in 375.

De bisschop van Milaan hoopte invloed te kunnen uitoefenen op de 16-jarige Gratianus, die volgens verschillende bronnen oprecht gelovig was. Voor Ambrosius was de religieuze eenheid van levensbelang niet alleen voor de Kerk, maar ook voor de staat : elk rijk dat onderling verdeeld is, riskeert ten onder te gaan. En dus was de prioriteit de uitschakeling van het arianisme, dat als een splijtzwam bleef woekeren. Pas op de tweede plaats kwam de uitroeiing van het heidendom.

In 378 sneuvelde Valens, oom van Gratianus en heerser over het Oosten, in de veldslag tegen de Goten bij Adrianopel, die op een ware catastrofe voor de Romeinen uitliep : op één namiddag werd twee derde van hun oostelijk leger uitgeroeid. De aanhangers van het Niceense geloof zagen er een goddelijke straf in voor het feit dat Valens de Ariaanse kant gekozen had. Meteen vaardigde Gratianus een edict van tolerantie uit dat de door zijn oom verbannen Niceense bisschoppen herstelde op hun zetel.

In opvolging van Valens stelde de nieuwe hoofdkeizer in allerijl een medekeizer aan voor het Oosten : de uit Spanje afkomstige Theodosius – géén familielid, maar een erg bekwame generaal, wat in deze eeuw van wapengekletter geen overbodige luxe was. Al snel kon Theodosius het gevaar bezweren door een ( beperkte) overwinning op de Goten in de Balkan, die echter psychologisch belangrijk was.

Beide rijkshelften waren nu stevig in handen van keizers die het Credo van Nicea beleden. De energieke Theodosius aarzelde zelfs niet om het arianisme officieel tot ketterij te verklaren. Het edict van Thessalonica uit 380 eiste dat men « zich zou bekeren tot het trinitaire christendom ; zij die dit voorschrift volgen, mogen de naam van katholieke christenen (christiani catholici ) dragen, de overigen moeten de schande van een ketterse leer ondergaan. » Het edict was mee ondertekend door Gratianus en gold dus ook voor het Westen. Het tweede oecumenisch concilie van Constantinopel ( 381 ) bevestigde plechtig de inhoud van de verordening en betekende de definitieve doodsteek voor de Ariaanse ketterij... in het Oosten.

In 379 en opnieuw in 380 ontmoetten Gratianus en Ambrosius elkaar in Milaan. Bij de tweede gelegenheid bood de bisschop de keizer een geloofsbelijdenis aan die bekend staat als De Fide : een uiteenzetting van zijn “ katholiek ” geloof en een polemiek tegen het arianisme. Het was duidelijk dat Ambrosius van Gratianus dezelfde krachtdadigheid wenste als die welke zijn medekeizer in Constantinopel getoond had. Maar de volgelingen van Arius in het Westen bleken voorlopig nog te invloedrijk : het verhoopte verbod kwam er niet en dat zou de Kerk in Milaan korte tijd later zuur opbreken.

SUCCESSEN TEGEN HET HEIDENDOM

Op een ander front, dat van de uitschakeling van het heidendom, boekte de bisschop van Milaan meer succes. Ook nu was het opnieuw Theodosius die in het Oosten het voorbeeld gaf. In 381 legde hij de titel van pontifex maximus ( hogepriester van de heidense eredienst ) af en verbood hij bij wet de tempel- en offercultus ; het katholieke christendom werd in de oostelijke rijksgebieden de facto de staatsgodsdienst.

In het Westen, waar Ambrosius de onbetwiste macht achter de troon was geworden, bond Gratianus rond dezelfde tijd de strijd met de senaat aan : hij gaf bevel het indertijd door keizer Augustus in de Curia geïnstalleerde altaar van Victoria te verwijderen. De heidense senatoren schreeuwden moord en brand en stuurden een delegatie naar het hof in Milaan, maar op advies van Ambrosius weigerde Gratianus die te ontvangen. En in 383 deed de keizer op zijn beurt afstand van het opperpriesterschap.

Deze daad bezegelde de volledige breuk tussen het Rijk en het heidendom. « Sinds Augustus maakte de titel van pontifex maximus van de keizer het hoofd van de heidense staatsgodsdienst, die de enige openbare godsdienst was. [...] Het verzaken aan die titel door de keizer maakte zo een definitief einde aan de fictie van het paganisme als religio publica van het Romeinse Rijk » ( M. Sordi, op. cit., pp. 46-48 ).

In hetzelfde jaar werd de keizer echter in Lyon vermoord. Zijn opvolger in het Westen was zijn halfbroer Valentinianus II, 12 jaar oud, die door Gratianus al tevoren was uitverkozen. Op het voorplan trad nu de moeder van de onvolwassen keizer, Justina, die de touwtjes in handen nam als regentes. De geschiedschrijver Rufinus van Aquileia noemt haar impia mater, “ de goddeloze keizerin-moeder ”, want zij was een Ariaanse...

DE AFFAIRE VAN DE BASILIEKEN

Om Ambrosius uit te dagen riep Justina een oosterse Ariaanse bisschop naar Milaan, een zekere Mercurinus, die tevoren door medekeizer Theodosius was afgezet. Bij zijn aankomst eiste het hof eerst één en vervolgens twee van de basilieken die de hoofdstad telde op voor de Arianen, wat Ambrosius categorisch weigerde. Als reactie proclameerde een keizerlijk decreet de vrijheid van eredienst, met een clausule die dreigde met de doodstraf voor iedereen die de verordening zou dwarsbomen.

De bisschop, die duidelijk geviseerd werd, liet Valentinianus II en zijn moeder schriftelijk weten dat hij niet inging op hun invitatie om de zaak in het paleis te bespreken : de vader van de keizer, de grote Valentinianus, was akkoord gegaan met het principe dat de exclusieve beslissingsmacht in religieuze kwesties bij de bisschoppen lag en bij niemand anders. Een tempel die God toebehoorde, kon niet aan ketters geschonken worden. Ambrosius kreeg de onvoorwaardelijke steun van de gewone Milanese katholieken, die de beide onterecht opgeëiste basilieken prompt bezetten. Aan de keizer schreef hij : « Als u mij wilt arresteren, ben ik bereid mij te onderwerpen. Breng mij naar de gevangenis of naar de executieplaats, ik zal mij niet verzetten. Maar ik zal nooit de kerk van Christus verraden : ik zal liever aan de voet van het altaar sterven dan het te verlaten. Ik zal de onrust onder het volk niet aanmoedigen : alleen God kan het kalmeren. »

Op woensdag in de Goede Week van 386 bereikte de krachtmeting haar hoogtepunt. Terwijl Ambrosius zich aan het hoofd had gesteld van de bezetters van de Basilica Vetus en daar de Mis opdroeg, omsingelden soldaten de nabijgelegen Basilica Maior. Maar tegen alle verwachting in kozen de militairen plots de kant van de katholieken : ze legden wapens en helmen af en voegden zich bij de biddende gelovigen. De dag daarop capituleerde het hof en riep alle soldaten terug.

Ambrosius was als overwinnaar uit de machtsstrijd gekomen, maar van een echte verzoening was geen sprake. De militair-politieke ontwikkelingen waren evenwel gunstig voor hem, want in 387 viel een zelfverklaarde tegenkeizer Italië binnen, waarop Valentinianus II en zijn moeder halsoverkop vluchtten naar Theodosius in het Oosten. Nadat die laatste de usurpator het jaar daarop verslagen had, kon de jonge Valentinianus terugkeren naar Milaan, maar zonder zijn moeder : zij was kort tevoren gestorven.

Vermelden we nog dat Ambrosius zelf buiten de muren van Milaan vier basilieken stichtte, die hij als een groot kruis over de stad legde : in het noorden de Basilica Virginum (nu San Simpliciano), in het zuiden de Basilica Apostolorum ( San Nazaro), in het westen de Basilica Martyrum ( Sant’ Ambrogio, waar hij begraven werd ) en in het oosten de Basilica Prophetarum ( San Dionigi, afgebroken in de 18^de eeuw).

Het was op Paasdag van het jaar 387 dat een 33-jarige Romein uit Thagaste in Noord-Afrika, die in Milaan onder de indruk was gekomen van de preken van Ambrosius, door de grote bisschop gedoopt werd : Augustinus, de latere kerkleraar.

EEN WAARLIJK CHRISTELIJKE HEERSER

Niemand in een van de beide rijkshelften kon nu nog optornen tegen Theodosius, in theorie ondergeschikt aan Valentinianus II, maar in de praktijk de ware heerser over heel het Rijk. Langzaam maar zeker sloeg de balans opnieuw door ten gunste van het Oosten, waar de oppermachtige keizer verdragen sloot met de vijanden van het Rijk en een periode van vrede en welvaart inluidde. Constantinopel werd verfraaid en uitgebreid en de bevolking steeg tot 250.000 zielen.

In 389 hield Theodosius een triomfantelijke intocht in Rome, waarvan het aantal inwoners toen tot onder de 100.000 gezakt was. Vervolgens trok hij naar Milaan, waar hij Ambrosius begroette en zijn hof installeerde. De bisschop was uitgegroeid tot een van de voQornaamste stemmen van de Kerk in het Westen, van wie het woord vaak doorslaggevend was. Bisschop en keizer waren als het ware voorbestemd om elkaars bondgenoten te zijn ; toch wierpen enkele incidenten een schaduw over hun samenwerking.

Eerst was er de kwestie van Osroëne in Me-
sopotamië : fanatieke monniken hadden er een synagoog platgebrand, waarop Theodosius de plaatselijke bisschop opdroeg de heropbouw ervan te financieren. Ambrosius riep zijn libertas dicendi in om te protesteren, want hij kon niet toestaan dat christenen gedwongen werden bij te dragen aan een vreemde cultus. De keizer draaide bij, maar gedurende de twee daaropvolgende jaren negeerde hij de bisschop bewust in zijn beslissingen.

Veel ernstiger was de nasleep van het volksoproer dat in 390 in Thessalonica uitbrak en dat het leven kostte aan een Romeinse generaal van Gotische afkomst. Vanuit Milaan gaf Theodosius het bevel om de moordenaars terecht te stellen, maar zijn troepen, die veel Goten telden, hielden geen maat bij de vergelding – of raakten zij in paniek toen het plebs hen omsingelde ? – en brachten zo’n 7000 burgers om het leven. Het bloedbad, dat Theodosius niet gewild had, maar waarvoor hij wel de eindverantwoordelijkheid droeg, wekte afgrijzen in heel het Rijk. Toen Ambrosius ervan hoorde, vond hij dat hij niet kon zwijgen. Hij schreef een persoonlijke brief aan de keizer waarin stond : « Als u aanvaardt wat ik zeg, dan spoor ik u aan om overeenkomstig mijn woorden te handelen ; als u weigert, moet u aanvaarden dat ik God verkies boven mijn soeverein » ( Brief 51, 17 ).

Dat laatste hield in dat hij bereid was de gevolgen te dragen – alle gevolgen – mocht de toorn van de keizer tegen hem losbranden. Maar Theodosius reageerde als een waarlijk christelijke imperator en legde zich neer bij wat de bisschop van Milaan hem oplegde : hij moest boete doen en werd gedurende acht maanden uitgesloten van de Eucharistie. Zijn gehoorzaamheid maakte hem niet kleiner, maar juist groter.

« De vrijheid van spreken van de priester wordt nu de ware maatstaf van een niet-tiranniek gezag en de laatste schuilplaats van de vrijheid. De plicht om het hoogste gezag te herinneren aan de limieten die de goddelijke en natuurlijke wet dit gezag opleggen, wordt de rode draad doorheen alle tussenkomsten van Ambrosius bij de christelijke keizers » ( M. Sordi, op. cit., pp. 39-40 ). De heerser staat niet boven de wetten, maar eronder, overeenkomstig de beste Romeinse traditie die tot uitdrukking kwam in de bloeitijd van de res publica, de republiek.

« HET EEUWIGE LICHT EN DE BLIJVENDE VREDE »

Een reeks decreten uitgevaardigd door Theodosius tussen 389 en 391 had tot doel de laatste weerstand van het heidendom te breken : tempels werden gesloten, het heilige vuur in de tempel van Vesta in Rome gedoofd, het college van de Vestaalse maagden opgeheven. Hij maakte ook voorgoed een einde aan de antieke Olympische Spelen.

In 392 vond men het lijk van Valentinianus II opgehangen in zijn paleis in Vienne bij Lyon. Iedereen was ervan overtuigd dat het geen zelfmoord was, maar een moord uitgevoerd in opdracht van de ambitieuze Frankische legeraanvoerder Arbogast. Door de manoeuvres van die laatste kwam de kleurloze functionaris en redenaar Eugenius op de troon van het Westen, maar Theodosius weigerde deze marionet te erkennen en ook Ambrosius vertrok uit Milaan toen de usurpator zijn opwachting in de hoofdstad maakte. Met de steun van de oud-Romeinse adellijke families vaardigde Eugenius allerlei verordeningen uit ten gunste van het paganisme ; zelfs de oosterse erediensten, zoals die van Mithras, maakten een comeback.

Voor Theodosius was de maat vol. Hij rukte met een grote legermacht op naar het noorden van Italië en in de veldslag bij Aquileia op 6 september 394 versloeg hij al zijn tegenstanders. Eugenius sneuvelde, Arbogast sloeg de hand aan zichzelf en de heidense opflakkering doofde definitief uit. Theodosius was nu ook officieel alleenheerser : voor de laatste maal in de geschiedenis was het Romeinse Rijk tot één geheel samengevoegd. Maar niet voor lang. Vier maanden later stierf de keizer aan hartfalen in Milaan. Zijn zoon Arcadius volgde hem op voor het Oosten ( het Oost-Romeinse rijk), zijn tweede zoon Honorius voor het Westen ( het West-Romeinse rijk).

Vóór de baar van de overledene hield Ambrosius een indrukwekkende lijkrede, waarin hij onder meer zei : « Bevrijd van de onzekerheid van de strijd geniet Theodosius, zaliger gedachtenis, nu van het eeuwige licht en de blijvende vrede. En in ruil voor de daden die hij in dit lichaam heeft verricht, verheugt hij zich in de vruchten van de goddelijke beloning. Het was omdat Theodosius, zaliger gedachtenis, de Heer zijn God liefhad, dat hij het gezelschap van de heiligen heeft verdiend. En ook ikzelf heb deze barmhartige man liefgehad, die nederig was in al zijn macht, begiftigd met een zuiver hart en een zachtmoedig karakter, een man zoals de Heer ze liefheeft toen Hij zei : “ In wie zal ik troost vinden, zo niet in de nederigen en zachtmoedigen ? ” » ( De obitu Theodosii, 32-33 ).

Twee jaar later, op 4 april 397, schonk de grote bisschop zijn ziel terug aan God. Hij wordt vereerd als een van de vier grote kerkvaders van de Latijnse Kerk, samen met de H. Hiëronymus, de H. Paus Gregorius de Grote en Sint-Augustinus, en werd in 1295 uitgeroepen tot kerkleraar.

Ondanks zijn drukke politieke en diplomatieke activiteiten vond Ambrosius heel zijn leven de tijd om veel te schrijven en onderhield hij een drukke correspondentie met andere kerkgeleerden en wereldlijke leiders. Onder zijn werken vermelden we allereerst zijn exegetisch oeuvre : Expositio euangelii secundum Lucam, een uitvoerig commentaar op het Evangelie volgens Lucas ; Exaemeron, negen preken over de zes dagen van de schepping, bestemd om uitgesproken te worden tijdens de Goede Week ; kleinere werken over Bijbelse thema’s. Dan zijn er de geschriften over moraal : De officiis ministrorum (drie boeken over de plichten van de clerus) ; homilieën over de maagdelijkheid en het weduwschap.

Ambrosius schreef ook verschillende werken van theologische aard, zoals De fide (over het geloof, vijf boeken), De Spiritu Sancto (over de H. Geest, drie boeken), De incarnationis dominicae sacramento (over de Eucharistie), De sacramentis (over de zeven sacramenten). De Explanatio Symboli ad initiandos is een uiteenzetting voor pas bekeerde “ nieuwe christenen ” over de katholieke geloofsbelijdenis en de gevaren van het arianisme.

Het was te hopen dat we vandaag meer bisschoppen zoals hij zouden hebben, onverschrokken bestrijders van de moderne ketterijen en van het om zich heen grijpende nieuwe heidendom, niet bang om te spreken ondanks de machten die de wereld beheersen, maar alles in een geest van ware caritas die de redding van de zielen op het oog heeft !

redactie KCR
Hij is verrezen ! nr. 144, November-December 2026