Over het «Filioque»

VOOR de Griekse christenen komt de H. Geest voort uit de Vader, net als de Zoon. De Vader verwekt de Zoon en uit de Vader komt de H. Geest voort. Toen de westerlingen in de achtste eeuw, ten tijde van Karel de Grote, in hun Credo begonnen te zingen dat de H. Geest uit de Vader én de Zoon voortkomt – « qui ex Patre Filioque procedit » deed dit Filioque de Grieken in woede ontsteken. In feite hadden ze toen al een zeer schismatieke houding ten opzichte van de Latijnen, voor wie ze enkel verachting koesterden. Ze zeiden dat het een ketterij was om te beweren dat de H. Geest zowel uit de Vader als uit de Zoon voortkomt. De afgescheiden Oosterse kerken zeggen dat vandaag nog altijd.

Hooguit zouden ze willen toegeven dat de H. Geest uitgaat van de Vader via de Zoon. Ze vergelijken het met een pijl : de Vader verwekt de Zoon en via de Zoon straalt Hij de H. Geest uit. Maar de Zoon is dan slechts een tussenpersoon en dat is ontoereikend. Wij, katholieken, zeggen dat de Vader de Zoon voortbrengt en dat de H. Geest uit beiden voortkomt ; dat vormt een driehoek.

We moeten wel opletten voor een verkeerde theologie, een gangbare dwaling, zonder iemand dat kwalijk te nemen, want het is een manier van spreken die van generatie op generatie wordt doorgegeven... Het is geen ketterij, maar een gebrekkige uitdrukking, die ruimte laat voor een ondoordachte dwaling : de H. Geest zou de schakel van de eenheid zijn tussen de Vader en de Zoon, alsof zij niet ÉÉN zouden zijn krachtens de eerste voortkoming – één en niet verenigd – één in één enkele substantie.

Het Concilie van Nicea ( 325 ) kwam tot deze definitie, waarvoor men de hele vierde eeuw lang heeft gestreden, namelijk dat de Vader en de Zoon van dezelfde substantie zijn, dat de Zoon van dezelfde substantie is als de Vader. Nog voordat men zich bezighield met het definiëren van de goddelijkheid van de H. Geest, zestig jaar later op het Concilie van Constantinopel in 381, waren de Vader en de Zoon één, zonder dat er een “ koppelteken ” nodig was. De H. Geest is niet het verbindingsteken tussen de Vader en de Zoon. Er is geen verbindingsteken, omdat er geen scheiding is. Er is een onderscheid tussen de Personen, er is een voortkomen van de ene uit de andere in de volmaakte eenheid van de substantie van het goddelijke Wezen.

Er wordt ook wel gezegd dat de H. Geest de “ kus van de Vader en de Zoon ” is. Dit is een allegorische voorstelling, maar die kan waar of onwaar zijn. Als het de kus is zoals die van echtgenoten, die tot eenheid roept, die de eenheid tot stand brengt tussen twee afzonderlijke personen die dichter bij elkaar komen en elkaar hun kus, hun liefdevolle omhelzing geven, dan verenigt de kus hen. Hier kan dat niet het geval zijn. Als er een kus is tussen de Vader en de Zoon, dan is dat om de vreugde van hun eenheid uit te drukken, maar niet hun eenheid zelf. Hun eenheid drukt zich vanzelf uit. Deze “ kus ” drukt dus een andere beweging uit, een andere voortkoming. Dat is wat we gaan bespreken en het is heel belangrijk.

Laten we onthouden dat de Zoon één is met zijn Vader, aangezien de Vader hem zijn hele natuur schenkt, en het is de eenheid van één en dezelfde natuur : ze zijn van dezelfde substantie (consubstantiales in het Latijn, homoousioi in het Grieks), er is dus niets tussen hen in. De Vader verwekt de Zoon. De menselijke liefde is iets heel anders : ze verenigt twee onderscheiden personen die van een verschillende substantie zijn.

En de H. Geest ? Op dit punt is Sint-Tomas van Aquino briljant (cf. Ia, q. 36, art. 2-4 ; q. 39, art. 7-8 ). Hij legt aan de Grieken uit : als we zeggen dat de Vader de Zoon voortbrengt en dat de Vader bovendien de H. Geest voortbrengt, zullen we nooit een onderscheid kunnen maken tussen de Zoon en de Geest. God is eenvoudig, God de Vader is de volmaakte eenvoud. Als er twee voortbrengingshandelingen zijn vanuit hetzelfde eenvoudige wezen, zal de H. Geest nooit meer zijn dan een andere Zoon. Maar als er twee Zonen zijn, heeft elk slechts de helft van het vaderschap, en dat klopt niet.

Thomas van Aquino stelt : om te begrijpen wat de H. Geest is, moet absoluut worden gezegd dat Hij voortkomt uit de Vader én de Zoon, want dan begrijpt men dat de nieuwheid van de H. Geest juist voortkomt uit de vereniging van deze twee goddelijke Personen, die tot eenheid is doorgegroeid. Wat gebeurt er wanneer twee personen volmaakt verenigd zijn ? Dan begrijpt men dat wat zij kunnen voortbrengen, een daad van liefde is. Zo heeft de H. Thomas een antwoord gegeven op de grootste moeilijkheid die men in de geschiedenis van de theologie is tegengekomen met betrekking tot de Persoon van de H. Geest.

De Vader en de Zoon zijn ÉÉN en uit dat ÉÉN, dat dualiteit van Personen is, ontspruit de derde Persoon van de Drie-eenheid als een adem, een vlam, een stroom van leven. Het is de Liefde. Het is de Liefde in God, het is de Liefde van de Vader en de Zoon, maar als “ uitbarsting ” van hun eenheid.

broeder Bruno van Jezus-Maria
Hij is verrezen ! nr. 144, November-December 2026